โรงเรียนที่เน้นจากการเรียนรู้ผ่านประสบการ์ณจริง โดยยึดนักเรียนเป็นศูนย์กลาง มีเนื้อหาการเรียนรู้ เข้ากับชีวิตจริง ในบางโรงเรียนเปิดโอกาสให้ผู้ปกครองเข้าร่วมกิจกรรม ในไทยมีโรงเรียนทางเลือกมากถึง 9 รูปแบบ ได้แก่ Montessori, Waldorf, Reggio Emilia, Homeschool, วิถีพุธ, Project Approach, HighScope, Whole language, Neo-Humanist 

 

✩รูปแบบการเรียน การสอน

การสอนแตกต่างจากระบบกระแสหลักหรือระบบกระทรวงศึกษาธิการ สิ่งที่โรงเรียนทางเลือกให้ความสำคัญเหมือนกัน คือ แนวทางการศึกษาหลากหลาย และยึดความต้องการของนักเรียนเป็นศูนย์กลาง เพื่อพัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์และเชื่องโยงกับชีวิตจริง ทั้งสังคมแวดล้อมของนักเรียน

✩ระดับชั้น

โรงเรียนทางเลือกส่วนใหญ่ในไทยเปิดสอนแบบครอบคลุมทุกระดับชั้น ซึ่งส่วนมากจะเปิดสอนในระดับชั้นอนุบาล ส่วนระดับชั้นมัธยมต้นและมัธยมปลายจะเปิดสอนไม่กี่โรงเรียนในไทย

• ระดับชั้นอนุบาล (อายุ 3-5 ปี)
• ระดับชั้นประถม (อายุ 6-11 ปี)
• ระดับชั้นมัธยมต้น (อายุ 12-14 ปี)
• ระดับชั้นมัธยมปลาย (อายุ 15-17 ปี)

✩ค่าเทอม

โรงเรียนนานาชาติส่วนใหญ่ในไทยค่าเทอม เริ่มต้น 200,000 - 600,000 บาทต่อปี ในแต่ละระดับชั้นมีค่าเล่าเรียนที่แตกต่างกันและอาจมีการปรับเพิ่มขี้นในแต่ละปี 

✩กิจกรรมเสริม

กิจกรรมของโรงเรียนทางเลือกมีความหลากหลาย กิจกรรมเป็นกลุ่มย่อม กลุ่มใหญ่ รายบุคคล สลับกันไป หากสังเกตจะพบว่ากิจกรรมที่เด็ก ๆ ลงมือทำนั้นได้ผสมผสานพื้นฐานทักษะวิชาต่าง ๆ เช่น ภาษาคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ สอดแทรกในกิจกรรม ไม่ใช่แค่การเล่นสนุกไปวัน ๆ แต่เป็นการเล่นอย่างมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ โดยมีคุณครูคอยสนับสนุนและกระตุ้นให้เด็กคิด แสวงหาคำตอบจากสิ่งที่สงสัย

โรงเรียนทางเลือกคืออะไร

โรงเรียนที่เน้นจากการเรียนรู้ผ่านประสบการ์ณจริง โดยยึดนักเรียนเป็นศูนย์กลาง มีเนื้อหาการเรียนรู้เข้ากับชีวิตจริงและชุมชน โรงเรียนทางเลือกเป็นโรงเรียนที่มีกฎหมายรองรับและจัดการศึกษาที่อิงกับระบบของกระทรวงศึกษาธิการ โรงเรียนทางเลือกจดทะเบียนจัดตั้งเป็นโรงเรียนในสังกัดหน่วยงานต่าง ๆ ของกระทรวงศึกษาธิการ เช่น สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาเอกชน (สช.) สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้น พื้นฐาน (สพฐ.) หรือ สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา (สกอ.)

โรงเรียนทางเลือก คือ โรงเรียนที่มีแนวการศึกษาหลากหลาย และตอบสนองต่อความสนใจของผู้เรียนเป็นหลัก โดยยึดหลักการที่ว่ามนุษย์แต่ละคนมีความต้องการที่ต่างกัน ดังนั้นแนวการศึกษาจึงต้องหลากหลายและยึดความต้องการของผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง เพื่อพัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์และเชื่องโยงกับชีวิตจริง สังคมแวดล้อมของผู้เรียน 

แนวทางนี้มีการศึกษาสำหรับเด็กกลุ่มพิเศษ โดยจะมีการปรับการสอนและแนวคิดเพื่อให้ตรงกับกลุ่มเด็กเฉพาะ เช่น เด็กมีปัญหาด้านพฤติกรรม เด็กที่มีแนวโน้มเลิกเรียนกลางคัน หรือเด็กอัจฉริยะ เป็นต้น ซึ่งเด็กกลุ่มนี้จะเรียนกับแนวการศึกษาปกติไม่ได้ เพราะอาจจะเรียนไม่ทัน แนวการสอนไม่ตรงกับการปรับพฤติกรรม และมีความเป็นอิสระสูงจากการกำกับของรัฐ ทำให้โรงเรียนสามารถกำหนดหลักสูตร การประเมินผลการศึกษาของหลักสูตรได้อย่างอิสระและมีการวัดผลที่ชัดเจนกว่าการควบคุมของรัฐ ในไทยมีโรงเรียนทางเลือกมากถึง 9 รูปแบบ ได้แก่ Montessori, Waldorf, Reggio Emilia, Homeschool, วิถีพุธ, Project Approach, HighScope, Whole language, Neo - Humanist

1. Montessori

ถูกคิดค้นและจัดตั้งโดย แพทย์หญิงมาเรีย มอนเตสซอรี่ (Dr.Maria Montessori)
มีปรัชญาว่า จิตที่เกิดมาพร้อมกับเด็กได้กำหนดลักษณะนิสัยของเด็กมาก่อน แต่สภาพแวดล้อมที่ดี
ที่เหมาะกับการเรียนสำหรับเด็ก จะช่วยส่งเสริมสิ่งที่เด็กมีอยู่ในตัว ดังนั้นการศึกษาในระยะเริ่มต้นของเด็กควรได้รับปลูกฝังให้เจริญเติบโตไปตามธรรมชาติและความต้องการของเขา ไม่ใช่สิ่งที่ผู้ใหญ่ต้องการให้เด็กเป็น

2. วิถีพุทธ

มุ่งเน้นหลักพุทธธรรมเข้ากับการเรียนรู้ในชีวิตประจำวัน ฝึกสติ ความมีวินัย และคุณธรรม โดยไม่แยกวิชาการออกจากการพัฒนาจิตใจ

3. Waldorf 

จัดตั้งโดย Rudolf Steiner นักปรัญาชาวออสเตรีย ที่ประเทศเยอรมนี แนวการศึกษาที่บูรณาการวิชาการไปกับกิจกรรรมต่าง ๆ โดยมีครูคอยดูแลและอำนวยความสะดวก เน้นการจัดบรรยากาศในการเรียนการสอนเป็นธรรมชาติทั้งในกลางแจ้งและในห้องเรียน โดยเชื่อว่าช่วยให้เกิดการเรียนรู้ที่ดี เพื่อพัฒนาให้เด็กเป็นมนุษย์ที่มีบุคลิกภาพที่สมดุลกลมกลืนไปกับโลกและสิ่งแวดล้อม 

4. Project Approach

การเรียนเพื่อสนองความต้องการของเด็ก ไม่มีการแข่งขัน แต่เป็นการเรียนแบบร่วมมือ เป็นนวัตกรรมทางการสอนที่บูรณาการการสอนหลาย ๆ อย่างเข้าไว้ด้วยกัน เช่น Child Center (การเรียนรู้ในลักษณะที่เด็กเป็นศูนย์กลาง Whole Language (การเรียนรู้ภาษาแบบธรรมชาติ) และ High - Scope (การวางแผน ลงมือทำ และสรุปเองโดยเด็ก)

5. โฮมสคูล (Home School)

การเรียนรู้จากที่บ้าน โดยเน้นวิถีชีวิต เรื่องราวและบรรยากาศที่เกิดขึ้นจริง และตามความสนใจของตัวเด็กเป็นสำคัญ โดยมีพ่อแม่ผู้ปกครองคอยช่วยเหลือ จัดการเรียนการสอนเอง ยืดหยุ่นสูงมาก ออกแบบหลักสูตรให้ตรงกับความถนัดของเด็กแต่ละคน วิธีของโฮมสคูลจะทำให้เด็กเกิดการเรียนรู้ได้เอง รักการเรียนรู้ และรู้วิธีสร้างองค์ความรู้ใหม่ ๆ ในไทยทำได้ถูกกฎหมายภายใต้ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ

6. Reggio Emilia

การศึกษาแบบเรกจิโอ เอมิเลีย มีหลักคิดสำคัญคือ การเรียนรู้เกิดจากปฏิสัมพันธ์และบริบทที่เด็กอยู่เป็นตัวกำหนด ซึ่งหมายความว่า ชุมชน สภาพแวดล้อมที่อยู่โดยรอบจะเป็นตัวกำหนดและมีผลต่อการเรียนรู้ของเด็ก เช่น อาคารสถานที่ วิถีชีวิต วัฒนธรรม พ่อแม่ เพื่อน หรือแม้แต่สัตว์ ก็เป็นสภาพแวดล้อมที่สำคัญต่อการเรียนรู้ของเด็ก

7. HighScope

ดร. ไวคาร์ต (Dr.David Weikart) ประธานมูลนิธิวิจัยการศึกษาไฮสโคป (High Scope Educational Research Foundation) ผู้ริเริ่มและพัฒนาร่วมกับคณะ นักวิชาการและนักวิจัย อาทิ แมรี่ โฮแมน (Marry Hohmann) และดร. ชไวฮาร์ต (Dr.Larry Schweinhart) จากโครงการเพอรี่ พรี สคูล (Perry PreSchool Project)  ตั้งแต่ พ.ศ.2505 เน้นการเรียนรู้แบบลงมือทำ ด้วยการจัดห้องเรียนที่เหมาะกับการเรียนรู้ของเด็ก มุมเล่นที่หลากหลาย มีสื่อและ กิจกรรมที่เหมาะสมกับพัฒนาการของเด็ก และการแก้ปัญหาอย่างกระตือรือร้น

8. Whole language

การสอนภาษาแบบธรรมชาติ มีวิวัฒนาการมาจากหลายศาสตร์ และหลายแนวคิดในกลุ่มนักภาษาศาสตร์ นักสังคมวิทยา นักจิตวิทยาพัฒนาการและการเรียนรู้ เพราะเชื่อว่าเด็กเกิดมาพร้อมความสามารถในการเรียนรู้ภาษาได้จากสิ่งแวดล้อมรอบด้าน ชีวิตประจำวัน การเลียนแบบ ไม่เน้นการท่องจำเพื่อให้อ่านออกเขียนได้ตามการเรียนการสอนทั่วไป 

9.Neo - Humanist

แนวคิดมาจาก พี.อาร์.ซาร์การ์ (P.R.Sarkar) โยคีชาวอินเดียที่ได้นำศาสตร์ทางตะวันออกกับความทันสมัยแบบตะวันตกมาผสมผสานเข้าด้วยกัน เช่น มีการให้เด็ก ๆ ฝึกสมาธิ ทำโยคะ ขณะเดียวกันก็ใช้เสียงเพลงและวิธีการสอนใหม่ ๆ รวมเข้าไปด้วย โดยให้ความสำคัญกับการเรียนการสอนในเด็กเล็ก

รูปแบบการเรียน การสอน

การสอนของโรงเรียนทางเลือกมีความหลากหลาย แต่สิ่งที่โรงเรียนทางเลือกให้ความสำคัญเหมือนกัน คือ แนวทางการศึกษาหลากหลาย และยึดความต้องการของนักเรียนเป็นศูนย์กลาง เพื่อพัฒนาความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์และเชื่องโยงกับชีวิตจริง ทั้งสังคมแวดล้อมของนักเรียน

1. Montessori 

เน้นการสังเกตนักเรียน ความต้องการ และความสนใจ โดยคำนึงว่า ทุกคนมีความแตกต่าง มีความอยากรู้อยากเห็น และจะแสวงหาความรู้เกี่ยวกับสิ่งต่าง ๆ อยู่เสมอ เด็กอยากทดลอง เด็กอยากเรียนรู้กิจกรรมใหม่ ๆ เพราะความสนใจของเด็กเปลี่ยนแปลงไปตามอายุ และพัฒนาการ โรงเรียนที่ใช้ Montessori เช่น โรงเรียนอนุบาลกรแก้ว 

2. วิถีพุทธ

มุ่งเน้นหลักพุทธธรรมเข้ากับการเรียนรู้ในชีวิตประจำวัน ฝึกสติ ความมีวินัย และคุณธรรม โดยไม่แยกวิชาการออกจากการพัฒนาจิตใจ โรงเรียนที่ใช้วิถีพุทธ เช่น โรงเรียนชุมชนไมตรีอุทิศ

3. Waldorf

การสอนให้รู้จักจุดยืนที่สมดุลของตนในการใช้ชีวิตอยู่บนโลก โดยผ่านกิจกรรม 3 อย่างคือ กิจกรรมทางกาย ผ่านอารมณ์ความรู้สึก และผ่านการคิด เน้นการให้นักเรียนได้ใช้พลังทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นสติปัญญา ด้านศิลปะ โรงเรียนที่ใช้ Waldorf เช่น โรงเรียนไตรพัฒน์

4. Project Approach

การเรียนรู้แบบโครงการแบ่งเป็น 3 ระยะ คือ เริ่มต้นโครงการ พัฒนาโครงการ และสรุปโครงการ โดยนักเรียนจะสืบค้นข้อมูล เป็นผู้ค้นหาคำตอบด้วยตัวเอง ผ่านหัวข้อการเรียนรู้ที่ช่วยกันเลือกและให้ความสนใจ เป็นการเรียนรู้ในลักษณะของการบูรณาการหลากหลายวิชาเข้าด้วยกัน โรงเรียนที่ใช้ Project Approach เช่น โรงเรียนอนุบาลแสงโสม

5. โฮมสคูล (Home School)

การเรียนรู้ที่บ้าน โดยมีผู้ปกครองคอยจัดกระบวนการเรียนรู้ ให้เหมาะสมกับพัฒนาการตามช่วงวัยโดยคำนึงถึงลักษณะเฉพาะตัว สร้างโอกาสให้เด็กได้แสดงออก พบความถนัด ความสนใจ เพื่อการพัฒนาที่โดดเด่นอย่างมีความสมดุลกับพัฒนาการด้านอื่น ๆ 

6. Reggio Emilia

การจัดสภาพแวดล้อมในห้องเรียนเป็นสิ่งสำคัญของแนวทางนี้ เปิดโอกาสให้นักเรียนได้คิด ประดิษฐ์ และค้นพบตัวเอง การจัดสถานการ์ณต่าง ๆ ที่หลากหลาย ทำให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้  โรงเรียนที่ใช้ Reggio Emilia เช่น โรงเรียน ณ ดรุณ

7. HighScope

การเรียนรู้แบบลงมือทำ (Active Learning) ผ่านมุมเล่นที่หลากหลาย ไม่ว่าจะเป็น สื่อ การสำรวจ การเลือกและตัดสินใจด้วยตนเอง ทำให้เกิดการเรียนรู้ด้วยตนเองมากกว่าได้รับการถ่ายทอดความรู้จากผู้อื่นและกิจกรรมที่เหมาะสมกับพัฒนาการของนักเรียน โรงเรียนที่ใช้ HighScope เช่น โรงเรียนเกษมพิทยา (แผนกอนุบาล) 

8. Whole language

การเรียนรู้ภาษาได้จากสิ่งแวดล้อมรอบด้านในชีวิตประจำวันและการเลียนแบบ โดยการสอนภาษาธรรมชาติ เด็กไม่ต้องฝึกทักษะตามขั้นตอน เช่น ต้องเขียนได้ก่อน แล้วถึงจะเรียนการอ่าน แต่จะพัฒนาทักษะการฟัง พูด อ่าน และเขียนไปพร้อม ๆ กัน โรงเรียนที่ใช้ Whole language เช่น โรงเรียนทอรัก (แผนกอนุบาล)

9. Neo - Humanist

การเรียนต้องสอดคล้องกับหลักการทั้ง 4 ข้อ คือ คลื่นสมองต่ำ การประสานของเซลล์สมอง ภาพพจน์ต่อตัวเอง และการให้ความรัก ซึ่งต้องไปด้วยกัน จะช่วยพัฒนาศักยภาพของเด็กให้ไปในทิศทางที่ดี โรงเรียนที่ใช้ Neo - Humanist เช่น โรงเรียนอมาตยกุล (บางเขน)

ระดับชั้น

โรงเรียนทางเลือกส่วนใหญ่ในไทยเปิดสอนแบบครอบคลุมทุกระดับชั้น ซึ่งส่วนมากจะเปิดสอนระดับชั้นอนุบาล ส่วนระดับชั้นมัธยมต้นและมัธยมปลายจะเปิดสอนไม่กี่โรงเรียนในไทย 

• ระดับชั้นอนุบาล (อายุ 3-5 ปี)
• ระดับชั้นประถม (อายุ 6-11 ปี)
• ระดับชั้นมัธยมต้น (อายุ 12-14 ปี)
• ระดับชั้นมัธยมปลาย (อายุ 15-17 ปี)

ค่าเทอม

โรงเรียนนานาชาติส่วนใหญ่ในไทยค่าเทอม เริ่มต้น 200,000 - 600,000 บาทต่อปี  ในแต่ละระดับชั้นมีค่าเล่าเรียนที่แตกต่างกันและอาจมีการปรับเพิ่มขี้นในแต่ละปี 

กิจกรรมเสริม

กิจกรรมของโรงเรียนทางเลือกมีความหลากหลาย ทำกิจกรรมกลุ่มย่อม กลุ่มใหญ่ รายบุคคล สลับกันไป ถ้าสังเกตจะเห้นว่า กิจกรรมที่เด็กลงมือทำนั้นได้ผสมผสานพื้นฐานทักษะวิชาต่าง ๆ เช่น คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ สอดแทรกอยู่ในกิจกรรม ไม่ใช่การเล่นสนุกไปวัน ๆ แต่เป็นการเล่นอย่างมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ โดยมีคุณครูคอยสนับสนุนและกระตุ้นให้เด็กคิด แสวงหาคำตอบจากสิ่งที่สงสัย
ตัวอย่างกิจกรรมที่พบได้ในโรงเรียนทางเลือก ได้แก่

• กิจกรรมสร้างสรรค์และศิลปะ

เช่น การวาดภาพ การประดิษฐ์สิ่งของ หรือการสร้างผลงานจากจินตนาการของนักเรียน เพื่อส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์และการแสดงออก

• กิจกรรมเสริมพื้นฐานงานอาชีพ

เช่น งานบ้าน งานครัว หรือการทำกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการใช้ชีวิตประจำวัน เพื่อฝึกความรับผิดชอบและทักษะการดำรงชีวิต

• กิจกรรมเสริมทักษะด้านดนตรี กีฬา และภาษา

กิจกรรมเหล่านี้ช่วยพัฒนาทักษะด้านร่างกาย อารมณ์ และการสื่อสาร รวมทั้งช่วยให้นักเรียนค้นพบความสามารถและความสนใจของตนเอง